Dane, informacja i inne ważne pojęcia

autor: Mariusz Zawada

Znajomość i poprawne stosowanie pojęć informatycznych jest nie­zbędne do posługiwania się technologią informacyjną ze zrozumieniem. Artykuł dotyczy podstawowych pojęć informatyki: dane i informacja. W wielu przypadkach pojęcia te są traktowane jako tożsame i operujący nimi mają trudności w rozróżnieniu ich znaczeń. Stąd wynikają dalsze konsekwencje natury terminologicznej, np. czy popularnie używane pojęcie przetwarzanie informacji jest równoznaczne z pojęciem prze­twarzanie danych, a bazę danych można nazwać bazą informacji! Takie rozterki z pewnością nie są obce uczniom i nauczycielom, a odpowiedzi na te pytania, wbrew pozorom, nie należą do prostych.

W pierwszej części artykułu przytoczono najczęściej spotkane defi­nicje pojęcia dane, a następnie przedstawiono etymologię słowa infor­macja oraz jego rozumienie w różnych kontekstach. Wspomniano rów­nież o dylemacie: przetwarzanie danych czy przetwarzanie informacji. W drugiej części skupiono uwagę na pojęciach: technologia informa­tyczna i technologia informacyjna oraz społeczeństwo informacyjne i podano wskaźniki pozwalające ocenić, w jakim stopniu społeczeństwo jest już społeczeństwem informacyjnym.

Zadania elektronicznego przetwarzania

Informatyka jest dziedziną mającą własne pojęcia, metody i narzę­dzia. Artykuł dotyczy dwóch najczęściej stosowanych terminów: dane i informacja. Współczesne społeczeństwo w coraz większym stopniu jest uzależnio­ne od sposobów gromadzenia danych i przetwarzania ich w informację. Wiarygodne i rzetelne dane mają szansę stać się po przetworzeniu  wiarygodną i rzetelną informacją. Uprzedzimy nasze rozważania - dane i informacja to dwa odmienne pojęcia, dwa różne znaki semiotyczne [6]; nie odróżnianie ich prowadzi do nieporozumień z pogranicza ignotum per ignotum [6]. Wyraźne rozróżnianie tych pojęć wprowadził już J. Gallangher, jeden z pierwszych teoretyków systemów informacyjnych twierdząc, że do podstawowych zadań elektronicznego systemu przetwa­rzania należy przekształcanie danych w informację. Stanowisko to jest zgodne z poglądami uczonych i praktyków, którzy uważają, że pojęcie opracowanie danych jest przeciwne pojęciu opracowanie informacji [1].

Terminy dane i informacja w materiałach źródłowych

Przytaczamy tutaj opisy pojęć dane i informacja, spotykane w wy­branych opracowaniach. Według polskiej normy [14]: dane to [...] liczby, fakty, pojęcia lub rozkazy przedstawione w sposób wygodny do przesyłania, interpretacji lub przetwarzania metodami ręcznymi lub automatycznie. Najbardziej wyczerpujące i warte polecenia objaśnienie pojęcia danej zawart0 w Szkolnym Leksykonie Informatycznym (SU): dane (ang. data) - Litery, słowa, teksty, liczby, znaki, symbole, kombinacje liter, liczb, symboli i znaków. Przedstawione np. za pomocą binarnego kodu ASCII, mogą być przechowywane w komputerze i poddawane ob¬róbce przez różne programy. Powszechnie przez dane rozumie się dane dla programu komputerowego. W przypadku algorytmu, dane mogą być wejściowe i wyjściowe. Dane wejściowe to dane w tradycyjnym znaczeniu, a dane wyjściowe to wyniki działania algorytmu. Szczególnym przypadkiem zorganizowanego zbioru danych jest baza danych, w której w sposób uporządkowany są zgromadzone dane mające podobną postać i dotyczące określonej tematyki. Termin informacja z kolei wywodzi się z łaciny od in-formatio - wizerunek, zarys, pojęcie w związku z in-formo - kształtować, tworzyć.

W Słowniku wyrazów obcych, informacja (łc. informatio) jest tłumaczona jako wyobrażenie, pojęcie. I dalej, jest to przekazywana treść, wiadomość, a także wydzielone miejsce, w którym udzielane są wiadomości na dany temat. Pojęcie informacja według słownika [4] ma różne znaczenia w zależności od dziedziny nauki, w jakiej występuje, i tak: w technice - to jeden ze stanów układu cybernetycznego; w matematyce, informatyce i statystyce - teoria informacji dotyczy przekazywania, gromadzenia oraz przetwarzania danych; w biologii - informacja genetyczna, to zapis kolejności zasad kodujących określone aminokwasy zapisany w kodzie genetycznym.
Inną, ciekawą interpretację pojęcia informacja, możemy znaleźć w Słowniku encyklopedycznym edukacji obywatelskiej: informacja to: powiadomienie, zakomunikowanie, wiadomość. Rozpatrywana w aspekcie socjotechniki powinna być rozumiana jako: przekazywanie określonej treści przez nadawcę do odbiorcy za pośrednictwem kanału (środek przekazywania informacji). Ze względu na charakter można nadać jej cechy prawdziwości lub niezgodności z rzeczywistością. W socjotechnice informacja służy wywoływaniu pożądanych przemian w postawach lub zachowaniach społecznych. Rozpatrywana, przez autorów, w odniesieniu do teorii informacyjnej - informacja to czynnik, który zmniejsza skalę niewiedzy o danym zjawisku i umożliwia sprawniejsze działanie. Informacja może być wykorzystywana przez człowieka, żywe organizmy lub urządzenia automatyczne (maszyny).
W leksykonie SLI, informacją jest wiadomość, komunikat, ale także informacja to dane, które mają znaczenie. W potocznym znaczeniu informacja to powiadomienie o wydarzeniach za pośrednictwem środków masowego przekazu. W informatyce informacje są przechowywane w komputerze w postaci zakodowanej (na ogół jako ciągi bitów). Mogą być przetwarzane za pomocą programu, który działa według określonego algorytmu i przesyłane na odległość do innych komputerów lub odbiorców za pośrednictwem lokalnej lub rozległej sieci komputerowej. Informacje mogą służyć również do sterowania komputerem lub innym urządzeniem.
Po zapoznaniu się z przytoczonymi interpretacjami pojęć dane i informacja można stwierdzić, że pojęcie dane nie jest równoznaczne pojęciu informacja. Chociaż w pewnych okolicznościach informacja może być daną, a dana - informacją, to terminy te należy rozróżniać by uniknąć wielu nieporozumień. Ze znaczenia tych terminów wynika znaczenie innych - przetwarzanie danych i przetwarzanie informacji.